In het programma ‘Jouw waarheid’ tijdens Brainwash Festival 2024 onderzoeken filosoof en theloog Rik Peels, schrijver en politicoloog Wytske Versteeg en schrijver Lale Gül de onderbuik, leugens, extremisme en het loskomen van overtuigingen die je niet langer deelt. Rik Peels opende het programma met deze speech:

Er wordt wel eens gedacht dat we leven in een post-truth society: ieder z’n eigen waarheid, de grote verhalen zijn voorbij zoals de Franse filosoof Jean-Francois Lyotard zei. Alleen de fundamentalist houdt nog vast aan een objectieve absolute waarheid buiten ons.

Dit is denk ik een cruciale misvatting. We zijn ons weliswaar veel meer bewust geworden van de veelheid aan perspectieven in de wereld. Van onze eigen vooroordelen en hoe onze biografie onze opvattingen kleurt. Maar we ontkomen niet aan dat geloof in een waarheid buiten ons. Dat ieder z’n eigen waarheid heeft en dat er geen waarheid buiten ons is, is zelf een overkoepelende waarheidsclaim en dat alle grote verhalen voorbij zouden zijn is natuurlijk zelf een groot verhaal.

Het publieke debat wemelt bovendien van de grote verhalen en de waarheidsclaims en daar kunnen we echt niet omheen. Radicaal rechts claimt en beweent de teloorgang van de Westerse, witte, christelijke cultuur. En links gelooft in persoon overstijgend institutioneel racisme dat er ook echt al was voordat het werd benoemd. Alleen de diehard nihilist kan elke vorm van waarheid buiten ons ontkennen en zulke mensen kom ik zelden tegen.

Hoe zit het dan met de fundamentalist? Wat is er dan anders aan hem of haar? Wat maakt iemand een fundamentalist? De fundamentalist is iemand die in de onzekerheid en pluraliteit van onze moderne, seculiere samenleving op zoek gaat naar fundamentals (daar komt de term vandaan): onwrikbare principes waaraan niet getwijfeld mag worden. Dat kan de letterlijke en historische onfeilbaarheid van de Bijbel of de Koran zijn. Maar het kan ook de wetenschap als ultieme bron van alle kennis zijn of de principes van de liberale markteconomie.

Bovendien wordt fundamentalisme gekenmerkt door wij-zij denken en goed-fout denken: je hoort erbij en zit daarmee goed of niet en zit daarmee fout. Fundamentalisme heeft dus niet zozeer te maken met wat je denkt als wel met hoe je denkt. En daarmee lopen we allemaal een zeker risico op fundamentalisme, religieuzen en seculieren. Je kunt niet een ander beschuldigen van fundamentalisme zonder jezelf af te vragen of je er zelf misschien ook trekjes van hebt.

Er wordt vaak gezegd dat we in gepolariseerde tijden leven. Maar klopt dat wel? Ja en nee. Om maar even bij dat nee te beginnen: de meeste mensen zijn in hun politieke standpunten eigenlijk nauwelijks opgeschoven in vergelijking bijvoorbeeld met de jaren zeventig en tachtig. Maar – en dit is het ja – ze zijn wel veel negatiever over de ander gaan denken. De politieke tegenstander is de ultieme vijand geworden. Dat is een krachtenveld waarin we ons allemaal bewegen. En het is een proces dat we allemaal tegen kunnen gaan. Door ruimte te laten voor twijfel, door open te blijven staan voor het gesprek met de ander en zelfs de mogelijkheid dat je iets van hem of haar kunt leren, ook of juist als je het niets eens bent. Dat vereist niet dat je je geloof in een waarheid buiten jezelf opzegt. Sterker nog, zonder geloof in een waarheid wordt een gesprek lastig of bijzonder saai. Waarheid én twijfel dus, twijfel én waarheid, ze hebben elkaar hard nodig.