Toekomstige Waarheden


JULIAN BAGGINI – Als we de waarheid willen kennen, ligt het misschien voor de hand om aan te nemen dat we het meest behoefte hebben aan een onderzoeksmethode of een set van regels om feiten vast te stellen. De ideeëngeschiedenis loopt over van zulke principes en procedures, of het nu de deductieve redenering van Descartes betreft, de wetenschappelijke methode van Bacon, het bestuderen van geopenbaarde geschriften, of het verkrijgen van inzicht door de discipline van meditatie en concentratie. Onze geschiedenis wijst uit dat er iets veel belangrijker is dan al die dingen, iets wat meer op een houding lijkt.

 

De waarheid vaststellen vereist ‘epistemische deugden’ zoals bescheidenheid, scepticisme, het openstaan voor andere perspectieven, een geest van collectief onderzoek, een bereidheid de confrontatie met macht aan te gaan, een verlangen om betere waarheden te creëren, een bereidheid om ons in onze moraliteit door feiten te laten leiden.

 

Deze epistemische deugden zijn minder goed zichtbaar geworden in de post-waarheid-wereld, terwijl hun corresponderende ondeugden steeds meer gemeengoed zijn geworden: zelfoverschatting, cynisme, bekrompenheid, excessief individualisme, passiviteit ten aanzien van macht, het verlies van het geloof in de mogelijkheid betere waarheden te creëren, een moraal die wordt aangejaagd door onderbuikgevoelens die het verstand gaan overheersen. Onze grootste troost in de waarheidsvrije wereld is dat de epistemische deugden ondanks alles toch niet alom en expliciet worden verworpen, en dat hun tegendeel niet openlijk wordt omarmd.
 
De tekst loopt door onder de afbeelding.

 
De meesten van ons weten nog steeds op waarde te schatten wat wijlen Bernard Williams aanwees als de twee kerndeugden van de waarheid: oprechtheid en nauwgezetheid. Deze twee deugden geven aan hoe de waarheid afhangt van de juiste relatie tussen de waarheidszoeker en de wereld: om te zorgen dat onze feiten kloppen, moeten we zorgen dat onze houding ten opzichte van de feiten klopt.

 

De waarheid bestaat als we ook bereid zijn ernaar te zoeken wanneer ze verre van zuiver of simpel is. We zijn geneigd om over waarheden te denken als waren het steentjes: hard, onveranderlijk, duidelijk gedefinieerd, verzameld in onze geest alsof dat een soort rotstuin is. In werkelijkheid is de waarheid meer zoals een echte tuin: een organisch, holistisch systeem waar alles met alles verband houdt. Sommige bestanddelen ervan zijn zo goed als permanent, terwijl andere groeien, veranderen of afsterven. En net als een tuin moet de waarheid verzorgd worden, want anders raakt ze overwoekerd door het onkruid van mythes, deformaties, misvattingen en leugens.

 

De waarheid is gecompliceerd, maar uit elk van de tien soorten waarheid, kan een relatief eenvoudige aanwijzing worden afgeleid die ons kan helpen om de waarheid te laten opbloeien:

  1. Spirituele ‘waarheden’ behoren tot een andere soort waarheid dan seculiere waarheden en moeten daarom niet met elkaar wedijveren.
  2. We moeten zelf nadenken, maar niet in ons eentje.
  3. We moeten sceptisch zijn, niet cynisch.
  4. De rede vereist bescheidenheid, geen zekerheid.
  5. Om slimmer te worden, moeten we begrijpen op welke manieren we dom zijn.
  6. Waarheden moeten zowel gecreëerd als gevonden worden.
  7. Alternatieve perspectieven moeten niet gezocht worden als alternatieve waarheden, maar als middelen ter verrijking van de waarheid.
  8. De macht spreekt niet de waarheid; de waarheid moet de macht aanspreken.
  9. Voor een betere moraal hebben we betere kennis nodig.
  10. De waarheid moet holistisch begrepen worden.

Het verdedigen van de waarheid neemt vaak de vorm aan van een veldslag, waarin bepaalde waarheden worden verdedigd die ons verdelen. Soms is dat nodig, maar zoals de legermetafoor al aanduidt, is dat voer voor antagonisme. De belangrijkere, verenigende onderneming bestaat in het verdedigen van de gedeelde waarde die we hechten aan de waarheid, van de deugden die ons ernaar toe leiden en van de principes die ons helpen haar te identificeren.

 

Wie zich daarvoor inzet, duwt tegen een open deur aan, want als het erop aankomt, weten we allemaal dat waarheid geen filosofische abstractie is. De waarheid is veeleer essentieel voor hoe we leven en hoe we onszelf, de wereld en elkaar iedere dag leren begrijpen.

 

Julian Baggini spreekt zaterdag 27 oktober op Brainwash Festival verder over de waarheid. De Britse filosoof wapent ons tegen de opkomst van social media als nieuwsbron en het groeiende wantrouwen tegen feiten. Een betoog voor iedereen die klaar is met post-truth, alternative facts en fake news. Klik hier voor het hele programma. Kaartjes zijn hier verkrijgbaar. Dit artikel is een fragment uit zijn Baggini’s binnenkort te verschijnen boek Een kleine geschiedenis van de waarheid.