Ik zal je beschermen!

JORIS LUYENDIJK – Kunnen we alle crises van dit moment terugbrengen tot één tweedeling? In Engeland, tijdens het brexitdebat dat ik van nabij heb kunnen volgen, was er een term die steeds weer voorbijkwam: the global race. Dit idee van een wereldwijde competitie bracht me terug naar de enige Nederlandse filosoof die het waard is om te lezen: Johan Huizinga. Volgens Huizinga is het onderliggende besturende principe van onze samenleving in de volgende tweedeling te vinden: ‘competitie’ aan de ene kant en ‘spel’ aan de andere.

Terwijl spel zijn eigen beloning vormt en inherent non-competitief is, ligt de beloning van competitie buiten de activiteit zelf. En hoewel competitie waardevolle kwaliteiten in de mens kan activeren, eindigt het vaak in een nulsomspel, in alles of niets. Want óf ik win, óf jij wint. Een van de redenen dat Groot-Brittannië gestemd heeft om uit de Europese Unie te stappen, is dat in het politieke klimaat dat door rijke Britse mediamagnaten is geschapen ook de wereld wordt gezien als een nulsomspel. Groot-Brittannië moet volgens dit idee dan ook concurreren met de rest van Europa.

In deze crisis, en ik denk ook in alle andere crises die we op dit moment meemaken, zien we aan de ene kant competitief sociaal darwinisme en aan de andere kant solidariteit. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat de solidariteit niet buitenspel wordt gezet?

 

De tekst loopt door onder de afbeelding.

 

Aan de basis van solidariteit ligt empathie. Psychologen en behavioristen hebben aangetoond dat empathie het eerste is wat we verliezen als we bang zijn. Ik zou dan ook voorzichtig zijn met het aankondigen van het einde van de wereld. We beschrijven de grote crises waar de moderne mens zich voor geplaatst ziet te vaak als apocalyps, als de ondergang van de wereld. Dat maakt ons niet alleen onnodig bang, het werkt ook verlammend. Als je weet dat angst tot verlamming leidt en empathie blokkeert, moet je ervoor waken zulke grote woorden te gebruiken. We hebben daarom een ander vocabulaire nodig om over de grote, overkoepelende problemen van onze tijd te praten.

In zowel Groot-Brittannië als Nederland voerde ik gesprekken met populistische kiezers. Wat me opviel, was dat ze de beloftes van Wilders, Trump en brexit op eenzelfde wijze interpreteren. Zij horen: ‘Ik zal je beschermen.’ Dat maakt the Wall, de grensmuur tussen Amerika en Mexico, zo’n briljant gegeven. De muur hoeft niet eens gebouwd te worden; alleen het idee dat hij de mensen zal beschermen tegen alles wat hun angst aanjaagt, is sterk genoeg. De brexit kan op vergelijkbare wijze worden begrepen als de mogelijkheid om Britten af te schermen van het Europees vasteland en alle gevaren die daar op de loer liggen. ‘We hebben een eiland, we sluiten de havens en de tunnels. Then it’s just us.’

We beschrijven de grote crises waar de moderne mens zich voor geplaatst ziet te vaak als apocalyps, als de ondergang van de wereld. Dat maakt ons niet alleen onnodig bang, het werkt ook verlammend.

Als we de andere kant op willen bewegen en een wereldwijde gemeenschap van solidariteit willen vormen, moeten we twee dingen doen. Enerzijds moeten we een manier vinden om empathie op te brengen voor de angsten van mensen die voor het sociaal darwinisme kiezen. Anderzijds is het belangrijk om ons een antropologisch perspectief aan te meten, want een gemeenschap definieert zich niet in termen van wat ze is, maar in termen van wie er níét bij hoort. We hebben goede redenen om niet weer ‘anderen’ te creëren, want als je naar de rampen van de afgelopen paar honderd jaar kijkt, en naar de rol van het nationalisme en etnicisme hierin, dan is dat precies wat ons tot oorlogen en het vernietigen van volkeren heeft geleid.

Als we daadwerkelijk een wereldwijde gemeenschap willen creëren, zullen we dus iets bijzonders moeten doen. Iets dat zich nog nooit eerder in de geschiedenis heeft voorgedaan: het vormen van een gemeenschap zonder ‘anderen’.

 

Joris Luyendijk gaat zaterdag 20 oktober voor Brainwash in gesprek met Adriaan van Dis en Zihni Özdil. Klik hier voor het hele programma. Kaartjes zijn hier verkrijgbaar.