De tevreden Sisyphus


BEATE RÖSSLER – In de literatuur over de zin van het leven word je natuurlijk in de eerste plaats geconfronteerd met Sisyphus: zijn eeuwige gerol met het rotsblok is nog steeds het zinnebeeld van de zinloosheid, dat aanleiding geeft tot steeds weer nieuwe interpretaties en pogingen om ook aan Sisyphus’ leven een zin te geven. Ik verwijs slechts naar de interpretatie van Albert Camus, volgens welke we ons Sisyphus moeten voorstellen als iemand die zijn absurde lot fier aanvaardt.

Ik wil hier een andere interpretatie van de mythe van Sisyphus voorstellen, of liever gezegd een modificatie, die in de filosofische literatuur over de zin van het leven werd bediscussieerd en bekritiseerd. Deze is afkomstig van Richard Taylor en luidt als volgt: Sisyphus leidt inderdaad een zinloos leven, maar de goden zouden door een minieme verandering, een kleine ingreep, zijn leven zinvol kunnen maken. Laten we ons voorstellen, schrijft Taylor, dat de goden ‘barmhartig’ zijn en Sisyphus een eigenaardige en irrationele neiging hebben ingeplant om rotsblokken voort te duwen. Hij zou dan niet ongelukkig zijn, maar zijn leven zou zin hebben: dag in, dag uit mag hij precies doen wat hij graag wil; hij beschouwt zijn leven als door hemzelf bepaald, zinvol, gelukkig en vervuld.

 

De tekst loopt door onder de afbeelding.Sisyphus – Pieve di Cadore, Belluno, Veneto, 1490 – Venice, 1576.

 

In een andere versie laat Taylor Sisyphus de stenen die hij voortdurend de helling oprolt, boven op de berg verzamelen om er een prachtige tempel van te bouwen: zo zou Sisyphus’ activiteit een tastbare zin hebben, en wel een die buiten de activiteit zelf ligt. Maar wat gebeurt er, zo schrijft Taylor, wanneer de tempel klaar is? Als Sisyphus zou beginnen met de bouw van nóg een tempel, dan zou het omhoog rollen van de rotsblokken gewoon doorgaan. Daarom is er dus de modificatie nodig om Sisyphus de aandrift, de wens en de wil in te planten tot het omhoog rollen van rotsblokken. Alleen wat we zelf willen, ‘onze eigen wil, onze diepste interesse in datgene wat we doen, kan ons leven een zin schenken, die altijd van binnenuit moet komen, en die iets van buiten ons nooit kan geven’, schrijft Taylor.

Het maakt hier natuurlijk veel uit hoe je de modificatie van het oorspronkelijke voorbeeld beschrijft, want als Sisyphus zijn tempels zou bouwen voor een dankbare religieuze gemeenschap, dan is dat iets anders dan wanneer de tempels op het moment van hun voltooiing weer in elkaar zouden storten. Wie iets zinvols bouwt voor anderen, levert tenminste een bijdrage aan het welzijn van de gemeenschap – subjectief is dit echter nog niet voldoende om het eigen leven zin te geven. Maar het gaat Taylor er hier vooral om dat Sisyphus hoe dan ook een beroep moet doen op de hulp van de goden om zijn leven als zinvol te ervaren.

Sisyphus leidt inderdaad een zinloos leven, maar de goden zouden door een minieme verandering, een kleine ingreep, zijn leven zinvol kunnen maken.

Toch blijft er een duidelijk gevoel van onbehagen bij deze oplossing van het Sisyphusprobleem. Taylors voorstel om Sisyphus ten minste een subjectief bevredigend leven te bieden, volstaat duidelijk niet om de diepte van de problematiek van het zinvolle leven te doorgronden. Twee aspecten lijken me hier in het bijzonder van belang: het eerste betreft het idee dat het in een zinvol leven alleen gaat om wat je zelf wilt, en dat dit al zou kunnen volstaan om een leven zelfbepaald te noemen. Het andere aspect betreft de vraag of het volstaat dat een leven uitsluitend vanuit een subjectief perspectief zinvol is. Het eerste aspect richt zich op een bepaalde interpretatie van het autonomiebegrip, het tweede onmiddellijk op de interpretatie van een zinvol leven.

 

Beate Rössler spreekt verder over autonomie en een zinvol leven op 27 oktober op Brainwash Festival! Klik hier voor het hele programma. Kaartjes zijn hier verkrijgbaar. Nog veel meer artikelen zoals deze? Kijk op www.brainwash.nl. Dit artikel is een fragment uit Beatte Rössler haar onlangs verschenen boek Autonomie.