Het technologische rookgordijn

MARKUS GABRIEL – Gaat technologie ons tot slaaf maken? Filosoof zijnde, is het mijn taak om tegelijkertijd met een duidelijk ‘ja’ en een duidelijk ‘nee’ te antwoorden. Ik zal eerst de duidelijke ‘nee’ geven en daarna zal ik uitweiden over de duidelijke ‘ja’.

Ik begin met de stelling dat technologie ons niet tot slaaf gaat maken. Wat is de reden dat mensen denken dat het wel het geval is? Er heerst nu een grote fantasie, die sterk gevoed wordt door onder andere het internet en kunstmatige intelligentie, over de aard van technologie. Deze fantasie gaat al terug tot Aristoteles en je vindt hem ook in Heideggers De vraag naar de techniek.

Om deze fantasie te begrijpen moeten we eerst bekijken wat technologie is. Technologie is een instrument, een stuk gereedschap of medium dat we gebruiken om een idee in de fysieke wereld te implementeren en realiseren. In andere woorden, je hebt een idee in je hoofd en je gebruikt een instrument om dat idee ten uitvoer te brengen in de fysieke wereld. Dat is kort gezegd wat eerste orde-technologie is. Eerste orde-technologie heeft niets te maken met andere technologie, maar vormt de brug tussen een idee en de fysieke wereld.

Waarom denken mensen dan dat technologie ons tot slaaf gaat maken? Het oude argument dat je vandaag de dag nog steeds heel veel hoort gaat als volgt: technologie kiest voor ons welke mogelijkheden wij hebben. Er zijn maar een bepaald aantal dingen die je met een smartphone of een trein kunt doen. Ik kan de trein gebruiken om naar Amsterdam te reizen, maar ik kan hem niet gebruiken om spijkers mee in de muur te slaan. En dus bepaalt de technologie wat ik wel en niet kan doen. Sterker nog: hoe meer technologie we hebben des te minder vrij we zijn, omdat al onze keuzes al voorgeselecteerd zijn: mijn smartphone vertelt me wat ik doen moet. Het allerergste doemscenario is zoiets als Google Glass – wat trouwens geen succes was en nooit is afgemaakt. Google Glass vertelt me wat ik moet bestellen in een restaurant en wat ik verder allemaal moet doen.

Maar gelukkig berust deze hele redenering op een denkfout. Ga maar na: wat zou je zonder technologie doen? Zou je vrijer zijn? Nee, je zou natuurlijk veel minder vrij zijn omdat je geen trein kunt nemen en geen smartphone kunt gebruiken! Jij kunt kiezen welk technologisch instrument je gebruikt, omdat er meerdere instrumenten zijn. Je kunt wisselen tussen een hamer, smartphone, trein en computerspelletjes en deze geven je mogelijkheden die je anders niet zou hebben. En dus is het nooit aangetoond dat technologie een bedreiging vormt.

Maar tegelijkertijd is er ook een goed onderbouwd ‘ja’ te antwoorden op de vraag of technologie ons tot slaaf gaat maken. Er is namelijk een ideologisch rookgordijn gemaakt, met name door Silicon Valley – het is een vorm van Californication. Dit rookgordijn is het volgende: technologie is almachtig en zal spoedig de wereld overnemen. Geef het twintig of tweehonderd jaar en dan zullen Skynet en de Terminator, of een ander futuristisch scenario, hier de dienst uitmaken. We zullen naar planeten reizen. We zullen Mars gekoloniseerd hebben. Maar dit is alleen maar een rookgordijn.

Wat verbergt het rookgordijn? Het verbergt de voorwaarden die aan de productie van technologie ten grondslag liggen. Wat we door al deze bangmakerij en doemdenken niet zien, is wat het echte gevaar is: wat er nodig is om technologie te produceren. Zo is er bijvoorbeeld niets ergers voor het milieu op dit moment dan het bouwen van nieuwe datacentra. Googles datacentrum in Scandinavië verbruikt alleen al meer energie dan heel Finland. Dit is het echte probleem, en we zien het niet, omdat we verblind worden door een andere fantasie van technologie die ons tot slaaf maakt.