Als je niet kan meepraten over politiek die jouw leven bepaalt

TAMAR DE WAAL – When you are not at the table, you’re on the menu. Dat zinnetje flitste door mijn hoofd toen ik premier Mark Rutte in Nieuwsuur zag praten over het Nederlandse EU-voorzitterschap van de eerste helft van 2016. Het Amerikaanse gezegde waarschuwt dat als je niet aanwezig bent bij belangrijke vergaderingen, het te verwachten is dat je belang ernstig op de tocht komt te staan. Of nog erger, dat het precies jouw belang is dat verhandeld wordt.

Presentator Mariëlle Tweebeeke richtte haar pijlen op de werking van een van de kroonjuwelen van het Nederlandse voorzitterschap. Het lukt Griekenland niet Syriërs terug te sturen naar Turkije, merkte ze op. Griekse commissies verklaarden Turkije niet als veilig land.

De premier antwoordde dat het belangrijkste was dat de toestroom van asielzoekers naar Europa (en Nederland) zou stoppen. Ik hoopte dat Tweebeeke zou vragen wat hij precies bedoelde met ‘het belangrijkste.’ Is het enige doel van Turkijedeal dat vluchtelingen buiten EU-grondgebied blijven?

Dat vroeg ze niet.

Het verbijsterde haar dat als Europa een deal sluit, die niet gewoon uitgevoerd wordt omdat een ‘enkele Griek dwarsligt.’ De premier antwoordde dat de commissies vervangen zouden worden. Daarvoor had hij al veel met premier Tsipras lopen ‘bellen, bellen, bellen.’ 

Ik hoopte dat Tweebeeke zou vragen of hij ook had gebeld met op Lesbos of in Turkije gestrande Syriërs. Ik hoopte dat ze iets zou zeggen over de meer dan 60 miljoen vluchtelingen in de wereld, het hoogste aantal sinds de Tweede Wereldoorlog. Of hij wist wat zij wilden.

Dat vroeg ze niet.

Waarom zit er geen vluchteling aan tafel, dacht ik terwijl ik de tv uitknalde. En iets met een menu.

Ik moest denken aan het werk van de Canadese filosoof Arash Abizadeh.

Hij schrijft over het gebrek aan democratische legitimiteit van hedendaags grenzenbeleid, aangezien de uitgeslotenen geen inspraak krijgen of hebben gehad bij het instellen van de grens.

Dit klinkt ingewikkelder dan het is. In de kern trekt Abizadeh het meest fundamentele credo van de democratie tot in het extreme door: niets over ons, zonder ons. Of, concreter: dat je moet kunnen bijdragen aan de vorming van de wetten die voor jou gelden.

Abizadeh legt de vinger op een zere plek nu hij deze logica toepast op het grensbeleid van hedendaagse democratieën. Hij laat zien dat het instellen van een grens een politieke handeling is met verstrekkende gevolgen voor zowel de ingesloten burgers als de buitengesloten vreemdelingen. Toch zien we daar het democratische probleem niet zo van in. Sterker nog, vaak denken we juist dat het kiezen voor het openen of sluiten van de grenzen een belangrijk onderdeel is van de zelfbeschikking van een democratische gemeenschap.

Een misvatting, schrijft Abizadeh, want de soevereiniteit van de democratie is gebonden is aan de rechtsstaat en aan de wil van het volk. En een grensbepaling is onvermijdelijk ingrijpend in het leven van de uitgeslotenen, die daarmee burgerlijke, sociale en politieke rechten mislopen.

De enige correcte democratische conclusie is daarom: ‘Foreigners, especially those most in need, have a right to help formulate the coercive laws that govern their lives. To treat foreigners according to terms which they have no say should be seen for what it is: a profound compromise of a polity’s democratic credentials.’

(OF: Vreemdelingen, met name zij die verkeren in de meest behoeftige omstandigheden, hebben recht op inspraak in de formulering van dwingende wetgeving die hun leven beheerst. Vreemdelingen behandelen aan de hand van voorwaarden waarover zij niets te zeggen hebben, moet gezien worden voor wat het is: een grondige schending van de grondprincipes van de democratische staat.)

We pronken met onze democratie, met ‘niets over ons, zonder ons’. Dit adagium waarborgt de rechtvaardigheid, houden we onszelf voor. Maar tegelijkertijd maken we, haast ongemerkt, structureel beslissingen over allerlei personen die we geen inspraak geven, omdat we ze niet erkennen als leden van onze politieke gemeenschap. De democratie drijft op een contradictie.

Maar de wereld verandert niet als we de ogen sluiten voor de misère van buitenstaanders. We kunnen wel democratisch besluiten weg te kijken maar dat neemt de afhankelijkheid niet weg. Er bestaan duizenden touwtjes tussen alle verschillende gebeurtenissen, personen, beslissingen en decennia.

Als Hongarije na zijn referendum zal besluiten geen vluchtelingen op te nemen, zullen landen als Libanon en Duitsland er meer moeten opvangen. De misstanden op Nauru vinden plaats, omdat Australië besluit asielzoekers op dit eiland in de Stille Oceaan te dumpen. Nu Nederland een belastingparadijs is voor multinationals, omzeilen ondernemingen de strengere fiscale regels van andere landen. Die kunnen daardoor hun sociale voorzieningen niet financieren. Als Europese suikerboeren subsidie krijgen, kunnen Afrikaanse economieën die voornamelijk op suiker draaien nooit echt goed van de grond komen. Enzovoorts.

De oplossing? Die is er niet echt, althans geen pasklare. De wereld is nu eenmaal onbeholpen opgeknipt in meer dan 190 landen met afgebakende territoria met vaak ook nog uiteenlopende taalgebieden. En democratieën – inclusief statenverbanden als de EU – zijn puzzelstukjes in webben van wederkerige kwetsbaarheid en transnationale vraagstukken.

Dit staat echter niet in de weg dat we moeten erkennen dat landen elkaar wederzijds beïnvloeden. Dat bevolkingen elkaar kunnen helpen of juist in rampspoed kunnen storten. En dat dit uitmaakt, en dat het uiteindelijk beter is voor iedereen als we elkaars belangen oprecht willen horen en meewegen.

Een ware democraat erkent daarom dat de democratie is als een ongekookt ei: zacht van binnen en hard van buiten. Voor ingesloten burgers roepen we moord en brand als hun onvervreemdbare rechten of politieke inspraak worden ontzegd, en stappen we in het uiterste geval naar de rechter. Maar als het aankomt op de uitgeslotenen is het een kwestie van welwillendheid of er überhaupt aan hen wordt nagedacht, laat staan dat ze worden geraadpleegd.

 

Dit artikel verscheen voor het eerst in De Correspondent. Tamar de Waal staat op 15 oktober op Brainwash Festival. Koop hier je tickets.